اختلال دوقطبی وضعیتی در سلامت روان است که می‌تواند دوره هایی از تغییر چشمگیر در خلق، انرژی، خواب و فعالیت را ایجاد کند. در این دوره‌ها، فرد ممکن است شیدایی یا هیپومانیا را تجربه کند و در دوره‌های دیگری با افسردگی روبه رو شود. این تغییرات با بالا و پایین شدن معمول حال‌وهوای روزانه تفاوت دارند و برای شناخت آن ها باید به مدت، شدت و اثرشان بر زندگی توجه کرد.
آنچه در این مقاله می‌خوانید
در این مقاله، علائم اختلال دوقطبی، تفاوت انواع آن و راه‌های تشخیص و درمان را مرور می‌کنیم.
تفاوت اختلال دوقطبی با نوسانات معمول خلق
ما همواره در طول زندگی روزهای پرانرژی یا شاد و غمگبن داریم. اتفاق های مختلف زندگی هم می‌توانند حالمان را دگرگون کنند. اما در اختلال دوقطبی، تغییر معمولا فقط یک احساس گذرا نیست؛ الگوی خواب، سرعت فکر، میزان فعالیت و رفتار نیز ممکن است به شکلی محسوس با وضعیت همیشگی فرد تفاوت داشته باشند.
برای مثال، کم خوابی با کم‌شدن نیاز به خواب فرق دارد. شخصی ممکن است به‌دلیل نگرانی تا صبح بیدار بماند و فردا به شدت خسته باشد. در یک دوره شیدایی یا هیپومانیا، ممکن است فرد با خواب بسیار کمتر از حد معمول همچنان احساس پرانرژی بودت داشته باشد. این تفاوت نشانه مهمی برای ارزیابی است، اما به تنهایی تشخیص محسوب نمی‌شود. دوره یا اپیزود به بازه ای گفته می شود که مجموعه‌ای از علائم در آن حضور دارند. این دوره‌ها معمولاً در مقیاس چند روز یا بیشتر بررسی می‌شوند؛ بنابراین تغییر احساس در چند ساعت، به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند فرد اختلال دوقطبی دارد.
علائم اختلال دوقطبی
علائم بسته به نوع دوره متفاوت‌اند. برای فهم آ ن‌ها باید تغییر نسبت به حالت معمول فرد را در نظر گرفت. پرحرف بودن همیشگی، اجتماعی بودن یا علاقه به شروع کارهای تازه به خودی خود نشانه این اختلال نیست. آنچه اهمیت دارد، مجموعه تغییرات و پیامدهای آن هاست.
شیدایی یا مانیا
در مانیا، خلق به‌طور غیر معمول تغییرمیکند یا فرد بسیار تحریک پذیر است و هم‌زمان انرژی یا فعالیت افزایش پیدا می‌کند. فرد ممکن است با خواب بسیار کمتر از حد معمول احساس سرحالی کند، سریع تر حرف بزند، حواس به‌آسانی پرت شود و احساس کند فکرهایش با سرعت زیادی حرکت می کنند. اعتماد به نفس نامتناسب، شروع هم‌زمان چند پروژه و درگیرشدن در رفتارهای پرخطر، مانند خریدهای سنگین یا سرمایه‌گذاری عجولانه، نیز ممکن است دیده شوند.
شیدایی همیشه به شکل خوشحالی ظاهر نمی‌شود؛ زودرنجی، خشم و بی‌قراری هم می توانند مطرح باشند. شدت این دوره به‌اندازه ای است که عملکرد شغلی یا اجتماعی را به‌طور جد مختل می‌کند، و گاها با علائم روان‌پریشی همراه می‌شود. روان‌پریشی می‌تواند شامل هذیان، مانند باور به داشتن قدرتی ویژه، یا توهم باشد.
در معیارهای DSM-۵-TR، دورهٔ مانیا معمولا دست کم یک هفته طول می کشد و تغییرات در بیشتر ساعات روز و تقریبا هر روز حضور دارند. بااین‌حال، برای کمک‌گرفتن نباید منتظر کامل‌شدن این مدت ماند؛ علائم شدید یا رفتار خطرناک به ارزیابی فوری نیاز دارند.
هیپومانیا یا نیمه شیدایی
هیپومانیا از نظر نوع علائم به مانیا شباهت دارد، اما شدت آن کمتر است. فرد ممکن است پرانرژی تر، پرحرف تر، یا درگیر کم خوابی یا تحریک‌پذیری شود و فعالیت‌هایی مضاعف بر توان را شروع کند. این تغییر باید از حالت معمول او متمایز و برای دیگران قابل مشاهده باشد.
طبق معیارهای DSM-۵-TR، هیپومانیا دست‌کم چهار روز متوالی ادامه دارد و در بیشتر ساعات روز و تقریبا هر روز وجود دارد. برخلاف مانیا، این دوره باعث اختلال شدید عملکرد یا نیاز به بستری به‌دلیل خود این دوره نمی‌شود و روان پریشی ندارد. تفاوت این دو فقط تعداد روزها نیست بلکه شدت و پیامدهای دوره هم تعیین‌کننده اند.
دوره افسردگی اساسی
افسردگی دوقطبی می‌تواند با خلق پایین، ناامیدی یا ازدست‌رفتن علاقه و لذت همراه باشد. کارهایی که قبلاً ساده بودند دشوار می‌شوند، تمرکز و تصمیم گیری چالش برانگیز می‌شود و خواب، اشتها یا وزن تغییر می‌کند. احساس بی‌ارزشی، گناه، بی‌قراری و افکار مرگ نیز ممکن است وجود داشته باشند. در بعضی دوره‌های شدید، علائم روان پریشی هم رخ می‌دهند.
برای تشخیص یک دوره افسردگی اساسی، بودن دست کم پنج علامت در بازه‌ای حداقل دوهفته‌ای لازم است و یکی از آن‌ها باید خلق افسرده یا کاهش علاقه و لذت باشد. علائم باید با ناراحتی قابل توجه یا اختلال عملکرد همراه باشند. از روی افسردگی به تنهایی هم نمی‌توان دوقطبی را از اختلال افسردگی اساسی تشخیص داد؛ سابقهٔ مانیا و هیپومانیا در تشخیص اهمیت دارد.
اختلال دوقطبی نوع یک
ویژگی تعیین‌کننده دوقطبی نوع یک، داشتن سابقه حداقل یک دوره مانیاست. بیشتر افراد دوره های افسردگی را هم تجربه می‌کنند، اما وجود افسردگی اساسی برای تشخیص نوع یک الزامی نیست. بنابراین، تصور اینکه حتما باید هم افسردگی شدید و هم شیدایی رخ داده باشد درست نیست. علائم نیز نباید صرفا با اثر مواد، دارو یا یک بیماری جسمی توضیح داده شوند و تشخیص‌های دیگر باید بررسی شوند.
ممکن است فرد اکنون افسرده یا کاملا باثبات باشد، اما به دلیل سابقه مانیا همچنان تشخیص نوع یک داشته باشد. در این نوع، توجه به پیامدهای احتمالی مانیا، مانند آسیب مالی، اختلال قضاوت یا نیاز به بستری، بخش مهمی از مراقبت است. داشتن این تشخیص به معنی پرخاشگری دائمی، ناتوانی همیشگی یا ازدست‌رفتن امکان کار و رابطه نیست.
اختلال دوقطبی نوع دو
برای تشخیص دوقطبی نوع دو، سابقه دست‌کم یک دوره هیپومانیا و یک دوره افسردگی اساسی لازم است؛ فرد نباید هیچ دوره ای از مانیا داشته باشد. اگر بعدها یک دوره مانیا رخ دهد و ارزیابی بالینی آن را تأیید کند، تشخیص به نوع یک تغییر می‌کند. این تغییر به معنی آن نیست که همه افراد مبتلا به نوع دو سرانجام نوع یک را تجربه می‌کنند.
علت به وجود آمدن اختلال دوقطبی
علت مشخصی برای اختلال دوقطبی شناخته نشده است. اما پژوهش‌ها از نقش زمینه ژنتیکی و عوامل زیستی می گویند داشتن والد، خواهر یا برادر مبتلا احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد، ولی به معنی ابتلای حتمی نیست.
در برخی افراد مستعد، استرس، رویدادهای دشوار زندگی، کمبود خواب یا مصرف مواد می‌توانند با شروع یا تشدید دوره‌ها ارتباط داشته باشند.
